Sabar dan Nafsu - Musuh paling sukar - diri sendiri

Dalam perbincangan kerohanian Islam, nafs dan hawa mempunyai makna yang berbeza walaupun sering berkait.

Nafs

Nafs merujuk kepada diri atau jiwa dalaman manusia. Ia merupakan sebahagian daripada komponen manusia bersama:

• roh

• akal

• hati

• jasad

Nafs bukan semestinya jahat. Ia boleh ditarbiyah dan ditingkatkan martabatnya sehingga mencapai tahap yang lebih baik.

Menurut ulama seperti Imam al-Ghazali, nafs boleh diperbaiki melalui tarbiyah dan “suapan” taqwa.

Hawa

Hawa merujuk kepada dorongan atau bisikan yang datang daripada nafs.

Ia merupakan lintasan keinginan dalaman yang boleh mendorong kepada:

• kebaikan

• atau kejahatan

bergantung kepada bagaimana nafs itu dididik.

Jika tidak dikawal, hawa akan mendorong kepada maksiat.

Manusia dipengaruhi oleh empat jenis lintasan atau bisikan:

1. Ilham

Bisikan yang datang daripada Allah, yang mendorong kepada kebaikan dan ketakwaan.

2. Lammatul Malak

Bisikan daripada malaikat yang mengajak manusia kepada amal soleh seperti:

• bangun tahajud

• bersedekah

• melakukan kebaikan

3. Was-was

Bisikan daripada syaitan yang mengajak kepada dosa dan maksiat.

4. Hawa

Dorongan dalaman daripada nafs sendiri yang boleh mengarah kepada baik atau buruk.

Manusia terdiri daripada lima unsur utama:

• roh

• akal

• hati

• nafs

• jasad

Sebahagian besar unsur ini berada dalam alam batin atau ghaib.

Apabila hati, akal dan nafs dibersihkan, roh akan menjadi lebih kuat dan manusia memperoleh kefahaman spiritual yang lebih mendalam.

Nafs mempunyai beberapa tahap perkembangan.

1. Nafs al-Ammarah

Nafs yang cenderung kepada kejahatan dan maksiat.

2. Nafs al-Lawwamah

Nafs yang mula menyesali kesalahan dan merasakan penyesalan.

3. Nafs al-Mulhamah

Nafs yang telah menerima ilham kebaikan selepas proses tarbiyah.

4. Nafs al-Mutma’innah

Nafs yang tenang dan yakin kepada Allah.

Ciri-cirinya termasuk:

• yakin akan pertemuan dengan Allah

• reda dengan qada’ dan qadar

• menerima pemberian Allah dengan tenang

Peringkat Lanjutan

Beberapa tahap lanjutan yang disebut oleh ulama ialah:

• Radhiyah – reda kepada Allah

• Mardhiyah – diredai oleh Allah

• Kamilah – tahap kesempurnaan rohani

Ramadan merupakan madrasah untuk mendidik nafs.

Dalam bulan ini:

• syaitan diikat

• peluang untuk memperbaiki diri menjadi lebih mudah

Namun walaupun syaitan diikat, hawa masih wujud, maka manusia tetap perlu mendidik nafs.

Antara amalan yang membantu mendidik nafs:

• puasa pada siang hari

• qiyam malam (tarawih dan tahajud)

• membaca Al-Qur’an

• berzikir

• bersedekah

• menghadiri majlis ilmu

Semua amalan ini memberi cahaya kepada hati dan membantu meningkatkan tahap nafs.

Dalam Surah An-Nazi’at ayat 40–41 disebut bahawa:

orang yang merasa muraqabah (merasakan Allah sentiasa mengawasi) dan mampu menahan hawa nafsunya akan mendapat syurga sebagai tempat kembali.

Ayat ini menunjukkan bahawa jihad melawan nafs adalah kunci kepada keselamatan di akhirat.

Dalam Surah Al-Fajr pada ayat-ayat akhir disebut tentang nafs al-mutma’innah, iaitu jiwa yang tenang yang dipanggil oleh Allah untuk masuk ke dalam syurga.

Ini menunjukkan bahawa tujuan tarbiyah nafs ialah mencapai ketenangan iman.

Terdapat dua konsep berkaitan pengampunan Allah:

Al-‘Afu (Kemaafan)

Allah menghapuskan dosa sepenuhnya tanpa meninggalkan kesan.

Seolah-olah dosa itu tidak pernah berlaku dan manusia kembali kepada fitrah yang suci.

Al-Ghafur (Pengampunan)

Allah menutup dosa dan tidak memperlihatkan kesalahannya.

Dosa masih ada, tetapi Allah menutup dan tidak menghukumnya.

Rasulullah mengajar Sayyidatina Aisyah membaca doa berikut pada malam Lailatul Qadr:

اللهم إنك عفو تحب العفو فاعف عني

Maksudnya:

“Ya Allah, sesungguhnya Engkau Maha Pemaaf dan mencintai pemaafan, maka maafkanlah aku.”

Doa ini menekankan permohonan al-‘afu, iaitu penghapusan dosa secara menyeluruh.

Melawan nafs sepanjang Ramadan membuka peluang untuk memperoleh:

• kemaafan Allah

• peningkatan maqam rohani

• perubahan nafs daripada ammarah kepada mutma’innah

Apabila seseorang berjaya menundukkan nafsnya, maka Aidilfitri menjadi simbol kemenangan.

Ia seolah-olah seperti hari konvokesyen bagi mereka yang berjaya melalui madrasah Ramadan.

Islam mengajar umatnya supaya sentiasa:

• berharap kepada Allah

• bersangka baik kepada Allah

Sejarah Islam menunjukkan bagaimana Allah mengubah hati manusia.

Contohnya:

• Umar ibn al-Khattab yang dahulu menentang Islam

• Ikrimah bin Abu Jahl yang akhirnya memeluk Islam

Ini menunjukkan bahawa hidayah Allah mampu mengubah manusia secara drastik.

Beberapa nasihat penting untuk mendidik nafs:

Menjaga Lidah

Lidah boleh merosakkan pahala puasa.

Terdapat kisah dua wanita yang berpuasa tetapi akhirnya memuntahkan sesuatu seperti daging bangkai kerana mereka mengumpat.

Menghidupkan Malam Ramadan

Banyakkan:

• tarawih

• tahajud

• sujud kepada Allah

Disebut sebagai motivasi bahawa setiap sujud pada malam Ramadan mendapat ganjaran besar.

Memilih Pergaulan yang Baik

Selepas Ramadan, pilih circle yang baik supaya istiqamah dapat diteruskan.

Jika kembali kepada persekitaran yang buruk, perubahan Ramadan mungkin tidak kekal.

Doa yang diajarkan Rasulullah:

اللهم آت نفسي تقواها وزكها أنت خير من زكاها أنت وليها ومولاها

Maksudnya:

“Ya Allah, berikanlah kepada jiwaku ketakwaannya dan sucikanlah ia. Engkau adalah sebaik-baik yang mensucikannya. Engkau pelindung dan pemiliknya.”

Doa Memohon Nafs yang Tenang

اللهم إني أسألك نفسا مطمئنة تؤمن بلقائك وترضى بقضائك وتقنع بعطائك

Maksudnya:

“Ya Allah, aku memohon kepada-Mu jiwa yang tenang, yang beriman akan pertemuan dengan-Mu, reda dengan ketentuan-Mu dan puas dengan pemberian-Mu.”

Musuh paling sukar bagi manusia sebenarnya ialah nafs sendiri.

Ramadan menjadi peluang untuk mendidik nafs melalui ibadah seperti:

• puasa

• qiyam

• tilawah Al-Qur’an

• zikir

• sedekah

Dengan melawan hawa nafsu dan memperbanyakkan amal soleh, seseorang berpeluang mencapai:

• penghapusan dosa

• peningkatan maqam rohani

• nafs yang tenang (nafs al-mutma’innah)

Akhirnya, kemenangan sebenar Ramadan ialah kembali kepada fitrah dengan jiwa yang lebih dekat kepada Allah.